Beobachtungen zum semantischen Inventar des Traumes
DOI:
https://doi.org/10.24193/sacrascripta.2024.07Keywords:
Dream, Classics, Inscriptions, Septuagint, New Testament, Church FathersAbstract
The article offers observations on ἐνύπνιον, ὄναρ/ὄνειραρ/ὄνειρος, ὅραμα and ὅρασις as well as on φάντασμα and φαντασία. The first two word families in particular can be used promiscue. For the New Testament and later ancient Christian literature, the relative preference for ἐνύπνιον in Gen 37; 40f. has not influenced their language use.
References
Griechisch-römische Autoren
Aischylos, Persians, Seven Against Thebes, Suppliants, Prometheus Bound, Edited and Translated by Alan H. SOMMERSTEIN, LCL 145 (Cambridge [MA]/London: Harvard University Press, 2008).
–, Orestia, Agamemnon, Libation-Bearers, Eumenides, Edited and Translated by Alan H. SOMMERSTEIN, LCL 146 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 2008).
Apollonius Rhodius, Argonautica, with an English Translation by R.C. SEATON, LCL 1 (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1912=1967).
Aristophanes, Komödien. Griechisch und Deutsch. Übersetzt, eingeleitet und kommentiert von Peter RAU, 4 Bde. (Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2016–2017).
Aristoteles Graece, ed. Immanuel BEKKER (Berlin: Reimer, 1831).
Artemidor, Oneirocritica. Text, Translation, and Commentary by Daniel E. HARRIS-MCCOY (Oxford: Oxford University Press 2012).
Euripides, Alcestis, Edited and Translated by David KOVACS, LCL 12 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1994), 149–283.
–, Hercules Furens, Edited and Translated by David KOVACS, LCL 9 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1998), 301–455.
–, Hecuba, Edited and Translated by David KOVACS, LCL 484 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1995), 391–519.
–, Iphigenia in Tauride (among the Taurians), Edited and Translated by David KOVACS, LCL 10 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1999), 145–311.
Herodot, Historiae, with an English Translation by A.D. GODLEY, Vol. 3, LCL 119 (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1922=1971); Vol. 4, LCL 120 (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1925=1969).
Homer, Odyssea, ed. Peter VON DER MUEHLL, Editio stereotypa editionis tertiae (Stuttgart/Leipzig: Teubner, 1983).
Macrobius, Commentarii in somnium Scipionis, ed. Jakob WILLIS, BSGRT (Leipzig: Teubner, 1963).
Pindar, Odae (Odes), with an Introduction and an English Translation by John SANDYS, LCL 56 (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1915=1968).
Platon, Werke in acht Bänden, griechisch und deutsch, ed. Gunther EIGLER (Darm-stadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1970–1981 = 42005).
Plutarch, De Stoicorum repugnantiis, with an English Translation by Harold CHERNISS, in: Plutarch’s Moralia, in Seventeen Volumes, Vol. 13/2, LCL (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1976), 367–603.
–, De superstitione, with an English Translation by Frank Cole BABITT, in: Plutarch’s Moralia, in Seventeen Volumes, Vol. 2, LCL (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1928=1962), 492–495.
–, De virtute morali, with an English Translation by W.C. HELMBOLD, LCL (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1938), 15–87.
–, Theseus, in: Plutarch’s Lives, with an English Translation by Bernadotte PERRIN, in Eleven Volumes, Vol. 1, LCL 46 (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1914=1967), 1–87.
Porphyrius, De abstinentia, ed. Jean BOUFFARTIGUE/Michel PATILLON/Alain Ph. SEGONDS, 3 Tom. (Paris: Les Belles Lettres, 1977–1995).
Sophokles, Dramen. Griechisch und deutsch, ed. Wilhelm WILLIGE, überarb. von Karl BAYER. Mit Anmerkungen und einer Einführung von Bernhard ZIMMERMANN, 5. Aufl. Düsseldorf: Artemis & Winkler, 2005.
Thenognis, Carmina (Poèmes élégiaques). Texte établi, traduit et commenté par Jean CARRIERE (Paris: Les Belles Lettres, 1975).
Theokrit, Gedichte. Griechisch – deutsch, hg. u. übers. v. Bernd EFFE (Düsseldorf/Zürich: Artemis & Winkler, 1999).
Xenophon, Cyropaedia, with an English Translation by Walter MILLER, in Two Volumes, Vol. 2, LCL 5 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1914=1968).
–, De equitandi ratione (On the Art of Horsemanship), with an English Translation by E. C. MARCHANT, LCL 183 (Cambridge [MA]: Harvard University Press/London: William Heinemann, 1925=1971), 295–363.
Xenophon, Symposium, with an English Translation by O. J. TODD, LCL 168 (London: William Heine¬mann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1923=1968), 527–635.
ERBSE, Hartmut (Hg.), Scholia Graeca in Homeria Iliadem [Scholia Vetera], Bd. I (Berlin: de Gruyter, 1969).
Inschriften und Papyri
AUDOLLENT, Auguste M. H., Defixionum tabellae quotquot innotuerunt, tam in Graecis Orientis quam in totius Occidentis partibus praeter Atticas in Corpore Inscriptionum Atticarum editas (Paris: Albert Montefoing, 1904).
BLÜMEL, Wolfgang (Hg.), Die Inschriften von Knidos I, IK 41 (Bonn: Habelt, 1992).
BUCKLER, William Hepburn/William Moir CALDER (Hg.), Monuments and Documents from Phrygia and Caria. Monumenta Asiae Minoris Antiqua 6 (Manchester: Manchester University Press, 1939).
DITTENBERGER, Wilhelm, Sylloge Inscriptionum Graecarum, Bd. 3 (3. Aufl. Leipzig: Hirzel, 1920).
HABICHT, Christian, Die Inschriften des Asklepieions, Altertümer von Pergamon 8,3 (Berlin: de Gruyter, 1969).
HERRMANN, Peter/POLATKAN, Kemal Ziya, Das Testament des Epikrates und andere neue Inschriften aus dem Museum von Manisa, Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse, Sitzungsberichte 265,1 (Wien/Köln/Graz: Böhlau, 1969).
Inscriptions de Délos, ed. André PLASSART u.a., 7 vols. (Paris : Champion, 1926–1972).
LANE, Eugene N., Corpus Monumentorum Religionis Dei Menis (CMRDM). 4 Vols., Études préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain 19/1–4 (Leiden: Brill, 1971–1978).
MORETTI, Luigi, Inscriptiones graecae urbis Romae. 4 Vols. in 5 Parts (Rom: istituto italiano per la storia antica, 1968–1990).
WILCKEN, Ulrich, Urkunden der Ptolemäerzeit, 2 Bde. (Berlin: de Gruyter, 1927–1957).
Antike jüdische Autoren
Philo, with an English translation by Francis Henry COLSON and George Herbert WHITAKER, in Ten Volumes, LCL (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1968).
Josephus, Vita (Aus meinem Leben), ed. Folker SIEGERT/Heinz SCHRECKENBERG/Manuel VOGEL (Tübingen: Mohr Siebeck, 2001).
–, Contra Apionem (Against Apion), with an English Translation of Henry St. J. THACKERAY, in Josephus, in Nine Volumes, Vol. I, LCL186 (London: William Heinemann / Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1926=1966), 161–411.
–, Antiquitates Judaicae (Jewish Antiquities), ed. Henry St. J. THACKERAY, Ralph MARCUS u.a., LCL (London: William Heinemann/Cambridge [MA]: Harvard University Press, 1930–1965=1969).
Antike christliche Autoren
Acta Iohannis, ed. Eric JUNOD/Jean-Daniel KAESTLI, CCSA 1 (Turnhout: Brepols, 1983).
Basilius von Caesarea, Epistulae, ed. Yves COURTONNE, 3 Bd., Collection des Universités de France, 3 Tom. (Paris : Éditions des belles Lettres, 1957–1966).
Eusebius von Caesarea, De vita Constantini (Über das Leben des Kaisers Konstantin), ed. Friedhelm WINKELMANN, GCS 58 (Berlin: Akademie-Verlag, 1975).
Clemens von Alexandria, Paedagogus, ed. Otto STÄHLIN, 3. Aufl. ed. Ursula TREU, GCS 12 (Berlin: Akademie-Verlag, 1972), 87–292.
–, Protrepticus, ed. Otto STÄHLIN, 3. Aufl. v. Ursula TREU, GCS 12 (Berlin: Akademie-Verlag, 1972), 1–86.
–, Quis dives salvetur, ed. Otto STÄHLIN, 2. Aufl. ed. Ludwig FRÜCHTEL, GCS 17 (Berlin: Akademie-Verlag, 1970), 157–191.
–, Stromata I–VI, ed. Otto STÄHLIN, 2. Aufl. ed. Ludwig FRÜCHTEL, 4. Aufl. mit Nachträgen hg. v. Ursula TREU, GCS 15 (Berlin: Akademie-Verlag, 1985).
–, Stromata VII–VIII, ed. Otto STÄHLIN, 3. Aufl. ed. Ursula TREU, GCS 12 (Berlin: Akademie-Verlag, 1972), 3–102.
Die Pseudoklementinen, Bd. 1: Homilien, ed. Bernhard REHM, zum Druck besorgt v. Johannes IRMSCHER, GCS 42 (Berlin/Leipzig: Akademie-Verlag, 1953).
Epiphanius von Salamis, Ancoratus, Panarion haer. 1–33, ed. Karl HOLL, GCS 25 (Leipzig: Hinrichs, 1915); Panarion haer. 34–64, ed. Karl HOLL, 2. Aufl. ed. Jürgen DUMMER, GCS 31 (Berlin: Akademie-Verlag, 1980).
Gregor von Nazianz, Discours 4–5, ed. Jean BERNARDI, SC 309 (Paris: Cerf, 1983).
–, Orationes, PG 35.
Gregor von Nyssa, De beatudinibus, ed. John F. CALLAHAN, GNO 7/2 (Leiden: Brill, 1992), 75–170.
–, De hominis opificio, PG 44, 123 D – 256 C.
–, Vita Macrinae, ed. Virginia Woods CALLAHAN, GNO 8/1 (Leiden: Brill, 1952), 345–414.
Hieronymus, Commentarii in Prophetas minores, ed. Marcus ADRIAEN, CC.SL 76 / 76 A (Turnhout: Brepols, 1969).
(Ps.)-Hippolyt von Rom, Refutatio omnium haeresium, ed. Paul WENDLAND, GCS 26 (Leipzig: Hinrichs, 1916).
Johannes Chrysostomus, La virginité, ed. Herbert MUSURILLO/Bernard GRILLET, SC 125 (Paris: Cerf, 1966).
–, Homiliae in Genesim, PG 53,21 – 54, 580.
–, Homiliae in Matthaeum, PG 57; 58.
–, Homiliae in Johannem, PG 59, 23–482.
–, Homiliae in Acta Apostolorum, PG 60, 13–384.
–, Homiliae in Epistulam primam ad Corinthos, PG 61, 9–382.
–, Homiliae in Epistulam secundam ad Corinthos, PG 61, 381–610.
–, Homiliae in Epistulam primam ad Thessalonicenses, PG 62, 391–468.
–, Homiliae in Epistulam secundam ad Thessalonicenses, PG 62, 467–500.
–, Homiliae in Epistulam primam ad Timotheum, PG 62, PG 62, 501–600.
–, Homiliae in Epistulam ad Titum, PG 62, 663–700.
–, Homiliae in Epistulam ad Hebraeos, PG 63, 9–236.
Kyrill von Jerusalem, Catecheses, Bd. 1, ed. Wilhelm REISCHL (München: Lentner, 1848); Bd. 2, ed. Joseph RUPP (München: Lentner, 1860).
Methodius von Olympos, Symposium (Le Banquet), ed. Herbert MUSURILLO/Victor-Henry DEBIDOUR, SC 95 (Paris: Cerf, 1963).
Origenes, Contra Celsum (Contre Celse), ed. Marcel BORRET, Tome 1: Livres 1–2, SC 132 (Paris: Cerf, 1967); Tome 2: Livres 3–4, SC 136 (Paris: Cerf, 1968); Tome 3: Livres 5–6, SC 147 (Paris: Cerf, 1969); Tome 4: Livres 7–8, SC 150 (Paris: Cerf, 1969).
Palladius, Historia Lausiaca, ed. Adelheid HÜBNER, FC 67 (Freiburg/Basel/Wien: Herder, 2016).
Sokrates, Historia ecclesiastica (Kirchengeschichte), ed. Günther Christian HANSEN, GCS NF 1 (Berlin: Akademie-Verlag, 1995).
Tatian, Oratio ad Graecos, ed. Miroslav MARCOVICH, PTS 43 (Berlin/New York: de Gruyter, 1995).
Theodoret, Historia ecclesiastica (Kirchengeschichte), ed. Leon PARMENTIER, 3. Aufl. ed. Günther Christian HANSEN, GCS NF 5 (Berlin: Akademie-Verlag, 1998).
–, Historia religiosa (Histoire des Moines de Syrie), ed. Pierre CAVIENT/Alice LEROY-MOLINGHEN, Bd. 1, SC 234 (Paris: Cerf, 1977).
–, Theodoret, Quaestiones in Octateuchum (The Questions on the Octateuch), Vol. 1, On Genesis and Exodus, ed. John F. PETRUCCIONE/Robert C. HILL, LEC 1 (Washington: The Catholic University of America Press, 2007).
–, Theodoret, Commentarius in visiones Danielis prophetae, PG 81, 1255 B – 1546 A.
Theophilos, Ad Autoylcum, ed. Miroslav MARCOVICH, PTS 44 (Berlin/New York: de Gruyter, 1995).
LINDEMANN, Andreas/PAULSEN, Henning, Die Apostolischen Väter. Griechisch-deutsche Parallelausgabe auf der Grundlage der Ausgaben von F.X. Funk/K. Bihlmeyer und M. Whittaker mit Übersetzungen von M, Dibelius und D.-A. Koch neu übersetzt und hg. (Tübingen: Mohr Siebeck, 1992).
Lexika
BONS, Eberhard (Hg.), Historical-Theological Lexicon to the Septuagint, Bd. 1, Alpha – Gamma (Tübingen: Mohr Siebeck, 2020).
LAMPE, G.W.H., A Patristic Greek Lexicon (Oxford: Clarendon, 1961).
LIDDELL, Henry George/SCOTT, Robert, A Greek-English Lexicon, revised and augmented throughout by Henry Stuart JONES, with the assistance of Roderick MCKENZIE (Oxford: Clarendon, 1983).
LUST, Johan/EYNIKEL, Erik/HAUSPIE, Katrin, A Greek-English Lexicon on the Septuagint (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1994/1996).
PAPE, Wilhelm, Griechisch-Deutsches Handwörterbuch, 3. Aufl., bearb. v. Max SENGEBUSCH (Braunschweig: Friedrich Vieweg, 1914).
PASSOW, Franz, Handwörterbuch der griechischen Sprache, neu bearb. v. Valentin ROST u.a. (5. Aufl. Leipzig: Vogel, 1841–1857).
Sekundärliteratur
EYNIKEL, Erik, „La lexicographie de la Septante: aspects méthodologiques,“ RSR 73 (1999/2), 135–150.
FABRY, Heinz-Josef, „Ambakoum/Habakuk,“ in Das griechische Alte Testament in deutscher Übersetzung, ed. Wolfgang KRAUS/Martin KARRER (LXX.D) (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, ²2011), 1202–1208.
HARRISSON, Juliette, Dreams and Dreaming in the Roman Empire. Cultural Memory and Imagination (London/New York: Bloomsbury 2013).
KUNZ, Melissa, „Ein anonymer syrischer Text zur Aitiologie des Träumens und seine syrische Vorlage – Übersetzung, Kommentar und Quellendiskussion“ (im Erscheinen).
–, Das Traumphänomen im Kontext der frühgriechischen Philosophie – Von der archaischen Zeit bis in den frühen Hellenismus, Diss. Leipzig 2024 (im Erscheinen).
MAMBELLI, Anna, „Old Greek Daniel 2. Nebuchadnezzar’s Dream as a Visible and Infallible Prophecy,“ CrSt 43 (2022), 425–470.
NÄF, Beat, Traum und Traumdeutung im Altertum (Darmstadt: Wissenschaftliche Buch¬gesellschaft, 2004).
WALDE, Christine, Die Traumdarstellungen in der griechisch-römischen Dichtung (Mün¬chen: Saur, 2001).
WOLTER, Michael, „Inschriftliche Heilungsberichte und neutestamentliche Wundererzählungen. Überlie¬ferungs- und formgeschichtliche Beobachtungen,“ in Studien und Texte zur Formgeschichte, ed. Klaus BERGER u.a., TANZ 7 (Tübingen: Francke, 1992), 135–175.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Studia Universitatis Babeș-Bolyai Sacra Scripta

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
