„Einleitung in das Neue Testament“ aus patristischer Perspektive

Authors

DOI:

https://doi.org/10.24193/sacrascripta.2023.06

Keywords:

Exegesis, Patristic, Canon, authorship, dating of New Testament texts

Abstract

This article presents the genres of ancient Christian exegesis and envisages patristic exegesis with regard to questions of „Introduction in the New Testament“ (authorship, dating, localizing, adversaries, stylistic characteristics). Identifications of the authors with biblical persons are prevalent; no extra-textual framing is important. Comparable with modern exegesis are the method of temporal ordering the Pauline epistles, the stylistic comparison between the Gospel of John and the Apocalypse, sometimes also the description of adversaries refuted in the Pauline and Catholic Epistles.

References

Quellen

Synopsis Quattuor Evangeliorum. Locis parallelis evangeliorum apocryphorum et patrum adhibitis ed. Kurt ALAND, Stuttgart 131985.

Ambrosiaster

–, Commentarius in Epistulas Paulinas, rec. Heinrich Joseph VOGELS, Bd. 1, CSEL 81/1, Wien 1966, Bd. 2, CSEL 83/2, Wien 1968, Bd. 3, CSEL 81/3, Wien 1969.

–, Quaestiones in Vetus et Novum Testamentum, rec. Alexander SOUTER, CSEL 50, Wien/Leipzig 1908, 1–416.

–, Appendix quaestionum Noui Testamenti, rec. Alexander SOUTER, CSEL 50, Wien/Leipzig 1908, 417–480.

Ambrosius, In Lucam, ed. Marcus ADRIAEN, CCSL 14, Turnhout 1957.

Ammonius von Alexandria, Fragmenta in Acta Apostolorum, PG 85, 1524 D – 1608 A.

Anastasius Sinaita, quaestiones et responsiones, ed. Marcel RICHARD/Joseph A. MUNITIZ, CCSG 59, Turnhout 2006.

Andreas von Caesarea, Commentarii in Joannis theologi Apocalypsin, PG 106, 215 C – 458 A.

Anonymus, Commemoratorium de Apocalypsi Iohannis Apostoli, ed. Roger GRYSON, CCSL 107, Turnhout 2003, 159–229.

Anonymus, De enigmatibus ex Apocalypsi Johannis, ed. Roger GRYSON, CCSL 107, Turnhout 2003, 231–295.

Apringius von Beja, Tractatus in Apocalypsin, ed. Roger GRYSON, CCSL 107, Turnhout 2003, 33–97.

Arethas von Caesarea, Joannis theologi ac dilecti Apocalypsis, PG 106, 499 A – 786 D.

Augustinus

–, In Iohannis evangelium tractatus, textum ed. cur. Radbodus WILLEMS, CCSL 36, Turnhout 1954.

–, De consensu Evangelistarum, rec. Franz WEIHRICH, CSEL 43, Wien/Leipzig 1904.

–, Quaestiones Evangeliorum, ed. Almut MUTZENBECHER, CCSL 44 B, Turnhout 1980, 1–118.

–, Epistolae ad Romanos inchoata expositio, rec. Johannes DIVJAK, CSEL 84, Wien 1971, 143–181.

–, Epistolae ad Galatas expositionis liber unus, rec. Johannes DIVJAK, CSEL 84, Wien 1971, 55–141.

–, Sermo 181, PL 38, 979–984.

Beatus von Liébana, Tractatus de Apocalypsin, ed. Roger GRYSON, CCSL 107B/107C, Turnhout 2012.

Beda Venerabilis

–, In Marci Evangelium expositio, CCSL 120, ed. David HURST, Turnhout 1960, 427–648.

–, In Lucae Evangelium expositio, CCSL 120, ed. David HURST, Turnhout 1960, 1–425.

–, Expositio in actus apostolorum, ed. Max L.W. LAISTNER/David HURST, CCSL 121, Turnhout 1983, 1–104.

–, Retractatio in actus apostolorum, ed. Max L.W. LAISTNER/David HURST, CCSL 121, Turnhout 1983, 105–163.

–, Nomina regionum atque locorum de Actibus Apostolorum, ed. Max L.W. LAISTNER, CCSL 121, Turnhout 1983, 165–178.

–, In Epistulas septem Catholicas, ed. Max L.W. LAISTNER/David HURST, CCSL 121, Turnhout 1983, 179–342.

–, Explanatio Apocalypsis, PL 93, 129 C – 206 D.

Cassiodor, Complexiones in Epistulas Apostolorum, Acta Apostolorum et Apocalypsin Ioannis, PL 70, 1321–1422.

Cassiodor, Complexiones in Apocalypsin, ed. Roger GRYSON, CCSL 107, Turnhout 2003, 111–129.

Catenae Graecae in Genesim et in Exodum, ed. Françoise PETIT, I. Catena Sinaitica, CCSG 2, Turnhout 1977; II. Collectio Coisliniana, CCSG 15, Turnhout 1986.

Catena Hauniensis in Ecclesiasten, éd. Antonio LABATE, CCSG 24, Turnhout 1992.

Chromatius von Aquileia, Tractatus in Matthaeum, ed. Raymond ETAIX/Joseph LEMARIE, CCSL 9 A, Turnhout 1974.

Clemens von Alexandrien, Stromata I–VI, ed. Otto STÄHLIN/Ludwig FRÜCHTEL, 4. Aufl. mit Nachträgen ed. Ursula TREU (Hg.), GCS 52, Berlin 1985.

Epiphanius, De mensuris: James Elmer DEAN, Epiphanius’ Treatise on Weights and Measures: The Syriac Version, Chicago 1935.

Eucherius von Lyon, Instructionum libri duo, rec. Carolus WOTKE, CSEL 31, Prag/Wien/Leipzig 1894, 63–161.

Eusebius von Caesarea

–, Die Chronik des Hieronymus, ed. Rudolf HELM, GCS 47, Berlin 21956.

–, Das Onomastikon der biblischen Ortsnamen. Kritische Neuausgabe des griechischen Textes mit der lateinischen Fassung des Hieronymus, hrsg. v. Stefan TIMM, GCS NF 24, Berlin/München/Boston 2017.

–, Die Kirchengeschichte, Eduard SCHWARTZ (Hg.), Die lateinische Übersetzung des Rufinus, Theodor MOMMSEN (Hg.), Bd. 1: Bücher I bis V, Leipzig 1903; Bd. 2: Bücher VI bis X, GCS 9/2, Leipzig 1908, 509–904; Bd. 3: Einleitungen, Übersichten und Register, Leipzig 1909.

Euthalius Diaconus

–, Editio Actuum Apostolorum, PG 85, 627 A – 664 D.

–, Editio Epistularum Pauli, PG 85, 693 A – 790 A.

–, Editio Epistularum Catholicarum, PG 85, 665 A – 692 C.

Euthymius Zigabenus

–, Evangelii secundum Matthaeum enarratio, PG 129, 107 A – 766 A.

–, Interpretatio Evangelii Marci, PG 129, 767 A – 852 C.

–, Interpretatio Evangelii Lucae, PG 129, 853 A – 1102 C.

–, Interpretatio Evangelii Iohannis, PG 123, 1105 B – 1502 D.

Hadrian, Isagoge, PG 98, 1273 A – 1312 B.

Hieronymus

–, In Matthaeum: Jérome, Commentaire sur S. Matthieu, texte latin, introd., trad. et notes par Émile BONNARD, ed., SC 242, Paris 1977; SC 259, Paris 1979.

–, Tractatus in Marci evangelium, ed. Germain MORIN, CCSL 78, Turnhout 1958, 451–500.

–, Commentariorum in Epistolam ad Galatas libri tres, cura et studio Giacomo RASPANTI, CCSL 77 A, Turnhout 2006.

–, Commentariorum in Epistolam ad Ephesios libri tres, PL 26, 439 A – 554 D.

–, Commentariorum in Epistolam ad Titum liber unus, PL 26, 555 A – 600 C.

–, Commentariorum in Epistolam ad Philemonem liber unus, PL 26, 599 C – 618 D.

–, De viris inlustribus, ed. Aldo CERESA-GASTALDO, Biblioteca Patristica 12, Bologna 2008.

–, Epistulae, rec. Isidor HILBERG, Bd. 1, Epistulae 1–70, CSEL 54, Wien 21996; Bd. 2, Epistulae 71–120, CSEL 55, Wien 21996; Bd. 3, Epistulae 121–154, CSEL 56, Wien 21996.

(Ps.)-Hippolyt von Rom, Refutatio omnium haeresium, ed. Paul WENDLAND, GCS 26, Leipzig 1916.

Innozenz von Rom, Epistulae et Decreta PL 20, 463 C – 612 C.

Irenaeus, Adversus haereses. Gegen die Häresien, übers. und eingel. v. Norbert BROX, Bd. 1, FC 8/1, Freiburg u.a. 1993; Bd. 2, FC 8/2, Freiburg u.a. 1993; Bd. 3, FC 8/3, Freiburg u.a. 1995; Bd. 4, FC 8/4, Freiburg u.a. 1997; Bd. 5, FC 8/5, Freiburg u.a. 2001.

Isidor von Sevilla, In libros Veteris et Novi Testamenti prooemia PL 83, 155 C – 180 A.

Johannes Chrysostomus

–, Homiliae in Matthaeum, hom. 1–44, PG 57, hom. 45–90, PG 58.

–, Homiliae in Acta Apostolorum, PG 60, 13–384.

–, Homiliae in Epistolam ad Romanos, PG 60, 291–682.

–, Homiliae in secundam Epistolam ad Corinthos, PG 61, 381–610.

–, Homiliae in Epistolam ad Ephesios, PG 62, 9–176.

–, Homiliae in secundam Epistolam ad Thessalonicenses, PG 62, 467–500.

–, In Epistulam ad Galatas commentarius, PG 61, 611–682.

–, Homiliae in Epistolam ad Titum, PG 62, 663–700.

Johannes von Damaskus

–, In Epistolam ad Romanos, PG 95, 441 A – 570 B.

–, In Epistolam ad Galatas, PG 95, 775 C – 822 B.

–, In Epistolam secundam ad Thessalonicenses, PG 95, 917 D – 930 A.

–, In Epistolam ad Hebraeos, PG 95, 929 B – 998 B.

Julian von Toledo, ἀντικειμένων libri duo, PL 96, 595 A – 704 C.

Justin

–, Apologiae pro Christianis, ed. Denis MINNS/Paul PARVIS, OECT, Oxford 2009.

–, Dialogue avec Tryphon. Édition critique, traduction, commentaire, ed. Philippe BOBICHON, Par. 47/1–2, Fribourg 2003.

Marius Victorinus

–, In Epistolam Pauli ad Ephesios, rec. Franco GORI, CSEL 83/2, Wien 1986, 1–94.

–, In Epistolam Pauli ad Galatas, rec. Franco GORI, CSEL 83/2, Wien 1986, 95 – 173.

–, In Epistolam Pauli ad Philippenses, rec. Franco GORI, CSEL 83/2, Wien 1986, 174–229.

Maximus Confessor

–, Quaestiones ad Thalassium, Vol. I: Quaestiones I–LV, una cum Latina interpretatione Ioannis Scotti Eriugenae iuxta posita ediderunt Carl Laga et Carlos Steel, CCSG 7, Turnhout 1980; Vol. II: Quaestiones LVI–LXV una cum Latina interpretatione Ioannis Scotti Eriugenae iuxta posita ediderunt Carl Laga et Carlos Steel, CCSG 22, Turnhout 1990.

–, Quaestiones et dubia, cura et studio José H. DECLERCK, CCSG 10, Turnhout 1982.

Ps.-Oecumenius

–, Commentaria in Epistulas Pauli, PG 118, 307 A – 1326 D; PG 119, 9 A – 452 B.

–, Commentaria in Epistulas Catholicas, PG 119, 453 C – 722 C.

Origenes

–, Matthäuserklärung, Bd. 1: Die griechisch erhaltenen Tomoi, ed. Erich KLOSTERMANN, GCS 40, Leipzig 1935, ed. Ursula TREU, Berlin 21968; Bd. 2: Die lateinische Übersetzung der commentariorum series, ed. Erich KLOSTERMANN, GCS 38, Leipzig 1933, Ursula TREU, Berlin 21968; Bd. 3: Fragmente und Indices, 1. Hälfte, Erich KLOSTERMANN, GCS 41, Leipzig 1941, ed. Ursula TREU, Berlin 21968.

–, Commentaire sur Saint Jean, texte grec, avant-propos, traduction et notes par Cécile BLANC, Bd. 1: Livres 1–5, SC 120, Paris 1966; Bd. 2: Livres 6–10, SC 157, Paris 1970; Bd. 3: Buch 13, SC 222, Paris 1975; Bd. 4: Livres 19–20, SC 290, Paris 1982; Bd. 5: Livres 28, 32; SC 385, Paris 1992.

Pelagius/Primasius, In Commentaria in Epistolas S. Pauli, PL 68, 415 C – 794 B.

Primasius von Hadrumetum, Commentarius in Apocalypsin, ed. A.W. ADAMS, CCSL 92, Turnhout 1985.

Prokop von Gaza, Eclogarum in libros historicos Veteris Testamenti epitome, Teil 1: Der Genesis-kommentar, hrsg. v. Karin METZLER, GCS NF 22, Berlin/München/Boston 2015; Teil 2: Der Exodus-kommentar, hrsg. v. Karin METZLER, GCS NF 27, Berlin/Boston 2020.

Ps.-Athanasius

–, Quaestiones ad Antiochum ducem, PG 28, 597 C – 700 C.

–, Synopsis Sacrae Scripturae, PG 28, 283 A – 438 A.

Ps.-Eucherius von Lyon, De situ Hierosolymitanae Urbis atque ipsius Iudaeae epistola ad Faustum presbyterum, CSEL 39, 123–134.

Sévère d’Antioche, Fragments grecs tirés des chaînes sur les derniers livres de l’octateuque et sur les règnes. Texte grec établi et traduit par Françoise PETIT, TEG 14, Leuven 2006.

Theodoret von Kyros, Commentarii in epistolas Pauli, PG 82, 35 A – 878 D.

Theodosius, De situ terrae sanctae, CSEL 39, 135–150.

Theophylakt von Achrida

–, Enarratio in Evangelium Matthaei, PG 123, 143 A – 488 A.

–, Enarratio in Evangelium Marci, PG 123, 487 A – 682 B.

–, Enarratio in Evangelium Lucae, PG 123, 683 A – 1126 C.

–, Enarratio in Evangelium Johannis, PG 123, 1127 A – 1348 B; PG 124, 9 A – 318 C.

–, Expositio in Acta Actorum, PG 125, 485 A – 1132 A.

–, In divi Pauli Epistolas, PG 124, 337; PG 125, 9 A – 404 A.

–, Accurata expositio Epistolarum Catholicarum, PG 125, 1131 A – 1288 B.

Victorinus von Pettau, Opera, ed. Johannes HAUßLEITER, CSEL 49, Wien/Leipzig 1916.

Victorinus von Pettau, In Apocalypsin: Victorin de Poetovio, Sur l’apocalypse suivi du fragment chronologique et de la construction de monde, ed. Martine DULAEY, SC 423, Paris 1997.

Sammelausgaben

Anonymus in Ecclesiasten Commentarius qui Dicitur Catena trium Patrum, ed. Santo LUCÀ, CCSG 11, Turnhout 1983.

La Chaîne sur la Genèse. Édition intégrale, Vol. I, Chapitres 1 à 3, texte établi par Françoise PETIT, TEG 1, Leuven 1992, Vol. II, Chapitres 4 à 11, texte établi par Françoise PETIT, TEG 2, Leuven 1993, Vol. III, Chapitres 12 à 28, texte établi par Françoise PETIT, TEG 3, Leuven 1995, Vol. IV, Chapitres 29 à 50, texte établi par Françoise PETIT, TEG 4, Leuven 1996.

Collectio Coisliana in Genesim, ed. Françoise PETIT, CCSG 15, Turnhout 1986.

Catena Hauniensis in Ecclesiasten in qua saepe exegesis servatur Dionysii Alexandrini, éd. Antonio LABATE, CCSG 11, Turnhout 1992.

Psalmenkommentare aus der Katenenüberlieferung, ed. Ekkehard MÜHLENBERG, Bd. 1, PTS 15, Berlin/New York 1975; Bd. 2, PTS 16, Berlin/New York 1977.

STAAB, Karl, Pauluskommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933.

Sammelausgaben mit Übersetzung

FÜRST, Alfons, Augustinus – Hieronymus: epistulae mutuae – Briefwechsel übersetzt und eingeleitet, FC 41/1–2, Turnhout 2002.

LINDEMANN, Andreas/PAULSEN, Henning, Die Apostolischen Väter. Griechisch-deutsche Parallelausgabe auf der Grundlage der Ausgaben von F.X. FUNK/K. BIHLMEYER und M. WHITTAKER mit Übersetzungen von M. DIBELIUS und Dietrich-Alex KOCH neu übersetzt und hg., Tübingen 1992.

Nag Hammadi Deutsch, Eingeleitet und übersetzt von Mitgliedern des Berliner Arbeitskreises für Koptisch-Gnostische Schriften. Hrsg. v. Hans-Martin SCHENKE, Hans-Gebhard BETHGE und Ursula Ulrike KAISER, 1. Band: NHC I,1 – V,1 (Koptisch-Gnostische Schriften II/GCS NF 8), Berlin/New York 2001; 2. Band: NHC V,2 – XIII,1, BG 1 und 4 (Koptisch-Gnostische Schriften III, GCS NF 12), Berlin/New York 2003.

Sekundärliteratur

BEMMERL, Christian, Der Jakobusbrief in der Alten Kirche. Eine Spurensuche vom Neuen Testament bis zu Origenes (WUNT II 588), Tübingen 2023.

BOVON, François, Das Evangelium nach Lukas, Bd. 1: Lk 1,1-9,50 (EKK 3/1), Neukirchen, Zürich 1989.

BUCUR, Bogdan Gabriel, Scripture Re-envisioned: Christophanic Exegesis and the Making of a Christian Bible (BA 13), Leiden 2019.

COOK, John Granger, The Interpretation of the New Testament in Greco-Roman Paganism (STAC 3), Tübingen 2000.

COOK, John Granger, The Interpretation of the Old Testament in Greco-Roman Paganism (STAC 23), Tübingen 2004.

KRETSCHMAR, Georg, Die Offenbarung des Johannes, Stuttgart 1986.

KRUGER, Michael J., “The Reception of the Book of Revelation in the Early Church,” in: Thomas KRAUS/Mi¬chael SOMMER (Hg.), Book of Seven Seals. The Peculiarity of Revelation, its Manuscripts, Attestation, and Transmission (WUNT 363), Tübingen 2016, 159–174.

MEISER, Martin, Galater (NTP 9), Göttingen 2007.

MERKT, Andreas, 1. Petrus. Teilband 1: 1Petr 1,1–2,10 (NTP 21/1), Göttingen 2015.

METZDORF, Justina C., Das Matthäusevangelium. Teilband 6: Kapitel 19-21 (NTP 1/6), Göttingen 2017.

SCHNELLE, Udo, Einleitung in das Neue Testament, Göttingen 62007.

SOMMER, Michael, “What do Revelation’s handwritings tell us about its post-canonical role and function in the Bible. ‘Work in progress,’” in: Thomas KRAUS/Mi¬chael SOMMER (Hg.), Book of Seven Seals. The Peculiarity of Revelation, its Manuscripts, Attestation, and Transmission (WUNT 363), Tübingen 2016, 175–197.

STUDER, Basil, Schola Christiana. Die Theologie zwischen Nizäa und Chalcedon, Paderborn u.a. 1998.

TOFANǍ, Stelian, „Die Erneuerung des Menschen in der paulinischen Theologie,“ in: Irena ZELTNER PAVLOVIĆ/Martin ILLERT (Hg.), Ostkirchen und Reformation. Begegnungen und Tagungen 2017 im Jubiläumsjahr, Bd. 1, Dialog und Hermeneutik, Leipzig 2018, 385–403.

TOFANǍ, Stelian, “John Chrysostom’s View on Reading and Interpreting the Scripture. A Critical Assessment,” Sacra Scripta 6 (2008), 165–181.

WEINRICH, William C., Revelation (ACCS 12), Downers Grove 2005.

WEISS, Hans-Friedrich, Der Brief an die Hebräer (KEK 13), Göttingen 1991.

WIDDICOMBE, Peter, “The Patristic Reception of the Gospel of Matthew,” in: Eve-Marie BECKER/Anders RUNESSON (Hg.), Mark and Matthew II. Comparative Readings: Reception History, Cultural Hermeneutics, and Theology (WUNT 304), Tübingen 2013, 105–119.

WOLTER, Michael, Das Lukasevangelium (HNT 5), Tübingen 2008.

WUCHERPFENNIG, Ansgar, Heracleon Philologus. Gnostische Johannesexegese im zweiten Jahrhundert (WUNT 142), Tübingen 2002.

Downloads

Published

2026-05-13

How to Cite

MEISER, M. (2026). „Einleitung in das Neue Testament“ aus patristischer Perspektive. Studia Universitatis Babeș-Bolyai Sacra Scripta, 87–116. https://doi.org/10.24193/sacrascripta.2023.06

Issue

Section

Articles

Similar Articles

1 2 3 4 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.